Armia Krajowa
| AK | |
| Armia Krajowa | |
 Znak Polski Walczącej na tle polskiej flagi |
|
| Państwo |  Polska |
| Historia | |
| sformowanie | 27 września 1939 |
| rozformowanie | 19 stycznia 1945 |
| pierwszy dowódca | gen. dyw. Michał Karaszewicz-Tokarzewski |
| święto | 15 sierpnia |
| Dane podstawowe | |
| podporządkowanie | Rząd RP na uchodźstwie |
| liczebność | 380 tys. (lato 1943) |
| Wojskowy budżet | |
| kwota | b.d. |
Armia Krajowa (AK) - zakonspirowana siła zbrojna polskiego podziemia w czasach II wojny światowej, działająca pod okupacją niemiecką państwa polskiego w granicach sprzed 1 września 1939 oraz poza nimi. Była najsilniejszą i najlepiej zorganizowaną armią podziemną z działających w tamtym czasie w Europie.
Kryptonimy: "Polski Związek Powstańczy" (PZP), "Siły Zbrojne w Kraju" (SZK).
Spis treści |
[edytuj] Rodowód
- 27 września 1939 – powołanie Służby Zwycięstwu Polski,
- 13 listopada 1939 – rozkazem Naczelnego Wodza powstaje Związek Walki Zbrojnej, opierający się na strukturach SZP.
- 14 lutego 1942 – przemianowanie rozkazem Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych, gen. Władysława Sikorskiego na Armię Krajową.
- 19 stycznia 1945 rozwiązanie AK.
Armia Krajowa wywodziła się ze Związku Walki Zbrojnej i Polskiego Związku Powstańczego, ale w skład jej weszło wiele mniejszych organizacji, m.in.:
- Narodowa Organizacja Wojskowa – od 1942 (częściowo),
- Konfederacja Narodu – od sierpnia 1943,
- Narodowe Siły Zbrojne – od 1944 (częściowo),
- Bataliony Chłopskie (częściowo),
- Gwardia Ludowa Polskiej Partii Socjalistycznej – od 1943.
Głównym jej zadaniem było prowadzenie oporu zbrojnego przeciwko okupantowi hitlerowskiemu i przygotowanie mającego wybuchnąć w sposobnej chwili ogólnokrajowego powstania, akcja "Burza".
[edytuj] Przysięga Żołnierzy AK
Rota przysięgi Armii Krajowej – obowiązująca od lutego 1942
Przyjmowany
W obliczu Boga Wszechmogącego i Najświętszej Maryi Panny, Królowej Korony Polskiej kładę swe ręce na ten Święty Krzyż, znak Męki i Zbawienia, i przysięgam być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej, stać nieugięcie na straży Jej honoru i o wyzwolenie Jej z niewoli walczyć ze wszystkich sił – aż do ofiary życia mego.
Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej i rozkazom Naczelnego Wodza oraz wyznaczonemu przezeń Dowódcy Armii Krajowej będę bezwzględnie posłuszny, a tajemnicy niezłomnie dochowam, cokolwiek by mnie spotkać miało. Tak mi dopomóż Bóg.
Przyjmujący
Przyjmuję Cię w szeregi Armii Polskiej, walczącej z wrogiem w konspiracji o wyzwolenie Ojczyzny. Twym obowiązkiem będzie walczyć z bronią w ręku. Zwycięstwo będzie Twoją nagrodą. Zdrada karana jest śmiercią.
[edytuj] Organizacja Komendy Głównej AK
Komenda Główna składała się z siedmiu oddziałów: Organizacyjnego, Informacyjno-Wywiadowczego, Operacyjno-Szkoleniowego, Kwatermistrzostwa, Łączności, Biura Informacji i Propagandy oraz Finansowego, miała też własnych duszpasterzy. Jako odrębną jednostkę utworzono w styczniu 1943 Kedyw, przeprowadzający akcje dywersyjne i specjalne.
W momencie maksymalnej zdolności bojowej (lato 1943) siły AK liczyły ok. 380 tys. osób, w tym 10 tys. oficerów. Kadrę oficerską sprzed wojny uzupełniano absolwentami tajnych kursów oraz przerzucanymi do kraju cichociemnymi.
AK zaopatrywała się w sprzęt na drodze akcji bojowych (wyposażenie niemieckie), alianckich zrzutów oraz własnej produkcji.
Straty w walce: około 100 tys. poległych, 50 tys. wywiezionych do ZSRR i uwięzionych.
Po zakończeniu wojny część akowców odmówiła dokonania demobilizacji i kontynuowała walkę w ramach Delegatury Sił Zbrojnych, Ruchu Oporu Armii Krajowej, Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, Konspiracyjnego Wojska Polskiego, Narodowej Organizacji Wojskowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Wielkopolskiej Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Warta" i innych.
Masowe prześladowania członków tych organizacji, określanych w późniejszym okresie również jako żołnierze wyklęci, trwały przez cały okres stalinowski.
Komendant AK podlegał Naczelnemu Wodzowi Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz był w zależności politycznej od Delegata Rządu. Funkcję tę pełnili:
| Zdjęcie | stopień | imię i nazwisko | pseudonim | okres urzędowania |
|---|---|---|---|---|
 |
gen. dyw. | Michał Karaszewicz-Tokarzewski[1] | Torwid | 27 IX 1939-III 1940 |
 |
gen. dyw. | Stefan Rowecki | Grot | 18 VI 1940-30 VI 1943 |
 |
gen. dyw. | Tadeusz Komorowski | Bór | VII 1943-2 IX 1944 |
 |
gen. broni | Leopold Okulicki | Niedźwiadek | 3 X 1944-17 I 1945 |
- Struktura organizacyjna Komendy Głównej AK lipiec 1944
- Grupy podległe bezpośrednio Komendantowi Głównemu
- Kierownictwo Walki Podziemnej, Kierownictwo Walki Cywilnej - Stefan Korboński "Nowak"
- Biuro Finansów i Kontroli - ppłk dypl. Stanisław Thun "Leszcz"
- Komisja Rewizyjna - Mikołaj Dolanowski "Lod"
- Biuro Informacji i Propagandy - płk dypl. Jan Rzepecki "Prezes"
- Propaganda Bieżąca Prasa - mjr dypl. Tadeusz Wardejn-Zagórski "Gozdawa"
- Prasa Wojskowa - ppłk dypl. Mieczysław Biernacki
- Informacja Polityczna - dr Aleksander Gieysztor "Olicki"
- Propaganda Dywersyjna Przeciwniemiecka - por. Tadeusz Żenczykowski "Kowalik"
- Propaganda Antykomunistyczna - por. Tadeusz Żenczykowski "Krawczyk"
- Wydział Mob. Propagandy (Akcja N) - por. Tadeusz Żenczykowski "Kania"
- Tajne Wojskowe Zakłady Wydawnicze - ppor. Jerzy Rutkowski "Kmita","Michał"
- Kolportaż - Wanda Kraszewska "Lena"
- Biuro Historyczne - dr Stanisław Płoski "Sławski"
- Oddziały i grupy podległe Szefowi Sztabu - Z-ca Komendanta - gen. bryg. Tadeusz Pełczyński "Grzegorz" "Robak"
- Zastępca Szefa Sztabu do Spraw Organizacyjnych - płk Antoni Sanojca "Kortum"
- Oddział I Organizacyjny - płk Franciszek Kamiński - "Zenon"
- Biuro Personalne - płk Stanisław Juszczakiewicz "Kuba"
- Biuro Legalizacji - Tadeusz Werner "Andrzej"
- Odtwarzanie Sił Zbrojnych - ppłk dypl. Jan Lamers "Florian"
- Duszpasterstwo - płk ks. Tadeusz Jachimowski "Budwicz"
- Zastępca Duszpasterstwo - pod płk krd. Andrzej Rokoszewski "Hans"
- Służba Sprawiedliwości - płk aud. Konrad Zieliński "Karola"
- Wojskowa Służba Kobiet - Maria Wittek "Mira"
- Łączność z Obozami Jenieckimi - Stefania Mieczyńska "Jacek"
- Oddział I Organizacyjny - płk Franciszek Kamiński - "Zenon"
-
- Oddział II Informacyjno-Wywiadowczy - płk dypl. Kazimierz Iranek-Osmecki "Heller","Makary"
- Wydział Wywiadowczy - ppłk dypl. Franciszek Herman "Bogusławski"
- Biuro Studiów - mjr dypl. Bohdan Zieliński "Tytus"
- Komisja Badawcza broni rakietowych - inż. Stefan Waciurski "Funia"
- Referat Ruchu Kolejowego - ppłk Leon Cehak "Drwęcki"
- Wywiad Obronny (kontrwywiad) - Bernard Zakrzewski "Oskar"
- Oddział II Informacyjno-Wywiadowczy - płk dypl. Kazimierz Iranek-Osmecki "Heller","Makary"
- I Z-ca Szefa Sztabu i Szef Operacji - gen. Leopold Okulicki "Niedźwiadek"
- Oddział III Operacyjny - płk dypl. Józef Szostak "Filip"
- Wydział Piechoty i Wyszkolenia - płk dypl. Karol Ziemski "Wachnowski"
- Wydział Artylerii - ppłk Jan Szczurek-Cergowski "Sławbor"
- Wydział Broni Szybkich - vacat (w latach 1942 do kwietnia 1944 płk dypl. kaw. Janusz Bokszczanin "Sęk")
- Wydział Saperów - ppłk Franciszek Niepokólczycki "Teodor"
- Wydział Lotnictwa - płk Bernard Adamecki "Gozdawa"
- Wydział Marynarki - kmdr Konstanty Jacynicz "Witold"
- Oddział III Operacyjny - płk dypl. Józef Szostak "Filip"
- II Z-ca Szefa Sztabu, Kwatermistrz - płk. dypl. Zygmunt Miłkowski "Denhof"
- Oddział IV Kwatermistrzostwo - ppłk dypl. Stefan Górnisiewicz "Góra"
- Szefostwo uzbrojenia - ppłk Jan Szypowski "Leśnik"
- Intendentura - ppłk dypl. int. Henryk Bezeg "Gil"
- Szefostwo Służby Sanitarnej - płk dr. med. Leon Strehl "Feliks"
- Szefostwo Służby Kartograficznej - ppłk Mieczysław Szumański "Bury"
- Szefostwo Służby Weterynaryjnej (vacat)
- Szefostwo Służby Taborowej (Szef niezidentyfikowany)
- Oddział IV Kwatermistrzostwo - ppłk dypl. Stefan Górnisiewicz "Góra"
-
- Oddział V-O Łączności, Z-ca Szefa Sztabu do spraw Łączności i Dowodzenia - ppłk dypl. Kazimierz Pluta-Czachowski "Kuczaba"
- Wydział Łączności Technicznej - ppłk Jerzy Uszycki "Ort"
- Kierownictwo Odbioru Zrzutów - ppłk Konstanty Kułagowski "Rareż"
- Pułk Dyspozycyjny Komendy Głównej "Baszta" - ppłk Stanisław Kamiński "Daniel"
- Oddział V-O Łączności, Z-ca Szefa Sztabu do spraw Łączności i Dowodzenia - ppłk dypl. Kazimierz Pluta-Czachowski "Kuczaba"
-
- Oddział V-K Łączności Konspiracyjnej - Janina Karasiówna "Hanka","H.K"
- Kancelaria Główna i Biuro Szyfrów - Janina Bredel "Marianka"
- Łączność Kurierska w Kraju
- Okręgi zachodnie - S. Frolłowiczowa "Beata"
- Okręgi wschodnie - J. Tuwanówna "Ina"
- Łączność Kurierska Zagraniczna - Emilia Malessa "Marcysia"
- Oddział V-K Łączności Konspiracyjnej - Janina Karasiówna "Hanka","H.K"
-
- Komenda "Kedywu" - ppłk Jan Mazurkiewicz "Radosław"
- Biura Inspekcji - Gen. Stanisław Rostworowski "Odra"
- Szefostwo Biur Wojskowych - ppłk Ludwik Muzyczka "Benedykt"
- Kierownictwo Produkcji Konspiracyjnej - por. inż. Witold Gokieli "Ryszard"
- Wojskowy Szef Komunikacji - mjr dypl. Tomasz Bondarczuk-Galiński
- Inspektor Główny Wojskowej Służby Ochrony Powstania - płk Józef Koczwara "Zbigniew"
AK miała też struktury na Węgrzech i w Berlinie oraz łączniczkę w Résistance.
Po upadku powstania warszawskiego - 5.10.1944, siedziba kwatery Komendy Głównej AK przeniesiona została do Częstochowy, 19 stycznia 1945 ostatni komendant AK gen. Leopold Okulicki ps. "Niedźwiadek", wydał rozkaz zwalniający żołnierzy AK ze złożonej przysięgi wojskowej.
[edytuj] Struktury terenowe
Organizacja terenowa dzieliła się na obszary (białostocki, lwowski, warszawski prawo- i lewobrzeżny oraz zachodni), oraz samodzielne okręgi dla większych miast. Mniejszymi jednostkami były podokręgi, inspektoraty i obwody.
Na początku 1944 struktura AK przedstawiała się następująco:
- Obszar Warszawski
-
- kryptonim: "Cegielnia", "Woda", "Rzeka"
- Komendant: płk Albin Skroczyński "Łaszcz"
- Podokręg Wschodni
- kryptonim: "Struga", "Krynica", "Gorzelnia"
- Komendant: płk Hieronim Suszczyński "Szeliga"
- Podokręg Zachodni
- kryptonim: "Hallerowo", "Hajduki", "Cukrownia"
- Komendant: płk Franciszek Jachieć "Roman"
- Podokręg Północny
- kryptonim: "Olsztyn", "Tuchola", "Królewiec", "Garbarnia"
- Komendant ppłk Zygmunt Marszewski "Kazimierz"
-
- Obszar Południowo-Wschodni
-
- kryptonim: "Lux", "Lutnia", "Orzech"
- Komendant: płk Władysław Filipkowski "Janka"
- Okręg Lwów AK
- kryptonim: "Dukat", "Lira", "Promień"
- Obwód Lwów Zachód AK
- Komendaci (kolejno):
- mjr Emil Macieliński "Kornel",
- por. Włodzimierz Białoszewicz "Grzmot".
- Obwód Lwów Wschód AK
- Komendaci (kolejno): ppłk Władysław Kotarski "Druh", por. Władysław Zych "Falko", por. Leszek Kozioradzki "Bohowityn".
Od 1941r.: ppłk Władysław Smereczyński "Esem", p.o. ppłk Adolf Galinowski "Robert", płk Ludwik Czyżewski "Franciszka", ppłk dypl. Stefan Czerwiński "Luśnia"
- Okręg Stanisławów AK
- kryptonim: "Karaś", "Struga", "Światła"
- Komendanci (kolejno): ppłk Jan Rogowski "Włodzimierz", kpt. Władysław Herman "Żuraw"
- Okręg Tarnopol AK
- kryptonim: "Komar", "Tarcza", "Ton"
- Komendanci (kolejno): p.o. kpt Mieczysław Widajewicz "Czerma", ppłk/płk Franciszek Studziński "Radwan", płk Jan Majewski "Szmigiel", płk Bruno Rolke "As", płk dypl. Kazimierz Bębiński "Luboń", ppłk Jan Kiwerski "Oliwa", mjr Tadeusz Sztumberk-Rychter "Żegota", płk Jan Kotowicz "Twardy"
-
- Obszar Zachodni
-
- kryptonim: "Zamek"
- Komendant: płk Zygmunt Miłkowski "Denhoff"
- Okręg Pomorze AK
- kryptonim: "Borówki", "Pomnik"
- Komendanci (kolejno): mjr Józef Ratajczak "Karolczuk", p.o. kpt Józef Chyliński "Kamień", płk Rudolf Ostrihansky "Aureliusz", płk Janusz Pałubicki "Piorun", "Janusz"
-
-
- Okręg Poznań AK
- kryptonim: "Pałac", "Parcela"
- Komendanci (kolejno): ppłk Rudolf Ostrihansky "Ludwik", p.o. kpt/mjr Wacław Kotecki "Wawrzyn", mjr Glinka "Rówiec", p.o. por. Tadeusz Janowski "Wojnar", por. kpt Jan Kamiński "Czarny", płk Henryk Kowalówka "Dziedzic"
- Okręg Poznań AK
a także okręgi samodzielne:
- Okręg Wilno AK
-
- kryptonim "Miód", "Wiano"
- Komendanci (kolejno): ppłk Nikodem Sulik "Jodko", mjr/ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk"
- Podokręg Litwa Kowieńska
-
- Okręg Nowogródek AK
-
- kryptonim: "Cyranka", "Nów"
- Komendanci (kolejno): płk Mikołaj Krajnik "Grzymała", ppłk Janusz Prawdzic-Szlaski "Borsuk", ppłk Adam Szydłowski "Poleszuk", ppłk Maciej Kalenkiewicz "Kotwicz"
-
- Okręg Warszawa AK
-
- kryptonim: "Drapacz" "Przystań" "Wydra" "Prom"
- Komendant: płk dypl. Antoni Chruściel "Monter"
-
- Okręg Polesie AK
-
- kryptonim: "Kwadra", "Twierdza", "Żuraw"
- Komendanci (kolejno): mjr Aleksander Habiniak "Kuźma", ppłk Franciszek Józef Faix "Ordyński", ppłk Stanisław Dobrski "Żuk", płk Henryk Krajewski "Leśny", "Trzaska"
-
- Okręg Wołyń AK
-
- kryptonim: "Hreczka", "Konopie"
- Komendant: płk Kazimierz Bąbiński "Luboń"
-
- Okręg Białystok AK
-
- kryptonim: "Lin", "Czapla", "Pełnia", "Sarna"
- Komendanci (kolejno): ppłk Franciszek Slęczka "Krak", mjr Feliks Banasiński, por. Antoni Iglewski "Nieczuja", ppłk Józef Spychalski "Samuraj", kpt/ppłk Władysław Liniarski "Mścisław"
-
- Okręg Lublin AK
-
- kryptonim: "Len", "Salon", "Żyto", "Orbis", "Bank Handlowy", "Spółdzielnia Rolnicza", "Monopol"
- Komendanci: mjr Józef Spychalski "Czarny", "Dzierżyński", "Samura", "Socha", "Soroka", Stryjek" (X.1939-VII.1940), płk dypl. Tadeusz Pełczyński "Adam", "Aolis", "Rolski", "Wolf" (VII.1940-VII.1941), płk Ludwik Bittner "Baza", "Halka", "Rot", "Krakowiak", "Tarnowski" (1.VIII.1941-XII.1942), płk Kazimierz Tumidajski "Marcin", "Edward", "Maciej" (1.I.1943-4.VIII.1944), ppłk Franciszek Żak "Ignacy", "Róg", "Wir" (VIII.1944-I.1945)
-
- Okręg Kraków AK
-
- kryptonim: "Gobelin", "Godło", "Muzeum"
- Komendanci (kolejno): płk dypl. Julian Filipowicz "Róg", płk dypl. Zygmunt Miłkowski "Wrzos", płk dypl. Józef Spychalski "Luty", ppłk dypl. Wojciech Wayda "Odwet", płk dypl. Edward Godlewski "Garda", płk Przemysław Nakoniecznikow-Klukowski "Kruk II"
-
- Okręg Śląsk AK
-
- kryptonim: "Kilof","Komin", "Kuźnia, "Serce"
- Komendanci (kolejno): ppor. Józef Korol "Hajducki", "Starosta", ppor. Józef Szmechta "Hutnik", ppłk Henryk Kowalówka "Topola", ppłk dypl. Paweł Zagórowski "Maciej", mjr dypl.(od maja 1944 ppłk dypl.) Zygmunt Walter-Janke "Zygmunt",
-
- Okręg Radom-Kielce AK
-
- kryptonim: "Jodła", "Rolnik"
- Komendanci (kolejno): płk dypl. Leopold Engel-Ragis "Śląski", p.o. - płk Feliks Jędrychowski "Ostroga", płk dypl. Stanisław Dworzak "Daniel", płk Jan Zientarski "Mieczysław", "Ein"
-
- Okręg Łódź AK
-
- kryptonim: "Arka", "Kreton", "Barka", "Łania"
- Komendanci (kolejno): płk Leopold Okulicki "Pan Jan", ppłk Stanisław Juszczakiewicz "Kornik", płk Ludwik Czyżewski "Julian", płk Michał Stempkowski "Grzegorz", "Barbara"
-
[edytuj] Odtwarzanie Sił Zbrojnych w ramach Akcji "Burza"
Zobacz więcej w osobnym artykule: Akcja Burza.- Kielecki Korpus Armii Krajowej od 10 lipca do 26 sierpnia
- 2. DP, 7. DP, 25. pp, 72. pp
- Warszawski Korpus Armii Krajowej od 20 września
- 8. DP, 10. DP, 28. DP
Przypisy
- ↑ Komendant główny SZP-ZWZ
[edytuj] Zobacz też
- August Emil "Nil" Fieldorf
- Witold Pilecki
- Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek w Toruniu
- Kobiety w wojsku polskim
- Pensjonat (akcja)
- Powstanie zamojskie
[edytuj] Bibliografia
| Historia Polski |
Ten artykuł jest częścią cyklu: |
- Studium Polski Podziemnej. Londyn, "Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945", Tom II, czerwiec 1941-kwiecień 1943, Ossolineum, 1990, ISBN 83-04-03591-X, ISBN 83-04-03630-4 (tom II)
- Studium Polski Podziemnej. Londyn, "Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945", Tom III, kwiecień 1943 - lipec 1944, Ossolineum, 1990, ISBN 83-04-03591-X, ISBN 83-04-03631-2 (tom III), Załącznik (schemat) "Organizacja i skład osobowy Komendy Głównej AK w drugiej połowie lipca 1944 r."
- Struktura Organizacyjna Armii Krajowej, Marek Ney-Krwawicz w: Mówią wieki nr 9/1986
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Muzeum Powstania Warszawskiego
- Koło byłych żołnierzy AK - Oddział Londyn
- Armia Krajowa
- Produkcja broni
Komenda Główna Agat • Biuro Finansów i Kontroli • Biuro Informacji i Propagandy • Kedyw • Oddział I • Oddział II • Oddział III • Oddział IV • Oddział V • Referat Filmowy • Referat Fotograficzny • Wojskowa Służba Kobiet
Okręgi: Białystok • Kraków • Lublin • Lwów • Łódź • Nowogródek • Polesie • Pomorze • Poznań • Radom-Kielce • Stanisławów • Śląsk • Tarnopol • Warszawa • Wilno • Wołyń
Dywizje piechoty: 2 DP • 3 DP • 5 DP • 6 DP • 7 DP • 8 DP • 9 DP • 10 DP • 11 DP • 12 DP • 21 DP • 22 DP • 24 DP • 25 DP • 26 DP • 27 DP • 28 DP • 29 DP • 30 DP • 106 DP
Brygady wileńskie: 1 • 2 • 3 • 4 • 5 • 6 • 7
Zgrupowania warszawskie: Bartkiewicz • Gurt • Krybar • Kryska • Kuba - Sosna • Paweł • Pułku Baszta • Radosław • Róg • Siekiera • Warta • Żaglowiec • Żbik • Żmija • Żniwiarz • Żubr • Żyrafa
Inne: Akcja Antyk • Akcja Burza • Akcja N • Akcja pod Arsenałem • Akcja Weffels • Akcja Wieniec • AKO • Cichociemni • Krzyż Armii Krajowej • Operacja Ostra Brama • Polskie Państwo Podziemne • Powstanie warszawskie • Powstanie zamojskie • Szare Szeregi • ŚZŻ AK • ZWZ • Żołnierze wyklęci
