Esej

Esej (fr. essai – 'próba') – forma literacka lub literacko-naukowa, prezentująca punkt widzenia autora. Esej może poruszać tematykę filozoficzną, społeczną lub artystyczną, być formą krytyki literackiej, manifestu politycznego lub też dotyczyć innych refleksji autora. Badacze wciąż mają problem z określeniem, czym tak naprawdę jest esej. Uważa się nawet, że jego zdefiniowanie jest niemożliwe, dlatego zamiast szukać uogólnień, powinno się zająć badaniem poszczególnych tekstów eseistycznych. Za twórców eseju uznaje się Michel’a de Montaigne’a, renesansowego humanistę, który napisał dzieło „Essais” ("Próby" z 1580r.) i Francisa Bacona, odrodzeniowego filozofa, autora „Essays or Counsels, civill and moral”.

[edytuj] Historia eseju

Choć za twórców nowożytnego eseju uważa się przede wszystkim dwóch szesnastowiecznych myślicieli, Michela de Montaigne'a i Francisa Bacona, w rzeczywistości eseje powstawały już w czasach starożytnych. Zwane były zazwyczaj "szkicami" i posiadały formę luźnych przemyśleń, zazwyczaj o charakterze filozoficznym. Badacze gatunku wskazują na jego powiązanie z popularną w antyku formą dialogu, elementy eseistyczne dostrzeżono także w diatrybach cynickich, w satyrach menippejskich, w listach, sentencjach i exemplach. Pierwowzorem eseju miały być Moralia Plutarcha. Innymi starożytnymi twórcami szkiców byli m.in. Platon, Seneka, Marek Aureliusz czy Cyceron.

[edytuj] Charakterystyczne cechy eseju

• swobodna interpretacja danego zjawiska lub danego problemu
• niekonkluzywność (niesystematyczność i niesystemowość)

  Istotą eseju jest asocjacyjny charakter. Autor przedstawia swoje przemyślenia na zasadzie luźnych skojarzeń, nie stosuje porządku chronologicznego, tematycznego, hierarchii ważności przedstawionych argumentów. To tzw. niesystematyczność eseju. Niesystemowość natomiast przejawia się w niewyczerpaniu tematu. Eseista nie ma ambicji przedstawienia wszystkich możliwych punktów widzenia na daną sprawę, nie prezentuje wszystkich dostępnych argumentów. Dokonuje subiektywnej selekcji. Nie ma ambicji wyczerpania tematu, bo nie jest to rozprawa naukowa ani traktat. Pragnie jedynie skłonić do refleksji i zasygnalizować istnienie danego problemu.

• refleksyjność

  Esej to zapis toku rozmyślań nad danym problemem. Twórca nie moralizuje ani nie próbuje przekonać do swojego zdania, jedynie przedstawia swój punkt widzenia. Nie oczekuje, że czytelnik się z nim zgodzi, chce sprowokować do samodzielnego wysiłku intelektualnego i zajęcia własnego stanowiska w danej sprawie.

• procesualność
• eksperymentalność
• hybrydyczność

  Esej jest gatunkiem synkretycznym, który czerpie wiele cech z innych gatunków. Często myli się go z felietonem bądź szkicem, rzadziej z reportażem lub recenzją.

• nowe ujęcie znanego tematu
• uwzględnianie w niewielkim stopniu standardów rozumowania
• nieskrępowane łączenie związków logicznych z naukowymi rygorami skojarzeń pomysłów
• przeskakiwanie pomiędzy myślami na zasadzie luźnych skojarzeń (asocjacyjność)

  Eseista stosując wielką liczbę przykładów, odwołań, wspomnień i metafor, które kojarzą mu się z omawianym zagadnieniem, sprawia, że tekst ma charakter asocjacyjny. Jest oparty na skrótach myślowych i rozległych skojarzeniach.

• subiektywizm

  Esej pokazuje świat przez pryzmat uczuć i filtr skojarzeń. Autor przede wszystkim ma okazję do wygłoszenia swoich przekonań, a także do wyłożenia własnych racji. Czasami taka okazja jest swego rodzaju prowokacją (np. kontrowersyjne dyskusje z autorytetami, bądź głęboko zakorzenionymi opiniami) zmuszającą czytelnika do dyskusji i zachęcającą do szukania kontrargumentów.

• luźna (nielinearna) kompozycja

  Struktura tekstu może sprawiać wrażenie tekstu nieukończonego, ponieważ często autor pozostawia przesłanki, których nie podsumowuje. Wiąże się to również z nielinearnością eseju - autor podaje informacje, ale nie wyciąga z nich wniosków i pozostawia to czytelnikowi.

• fragmentaryczność
• niepowtarzalny styl, wysoki - zależny od autora - artyzm językowy. W eseju wręcz zalecane jest niestosowanie się do klasycznych reguł.

  Język eseju jest popisem kunsztu pisarskiego twórcy. Musi być lekki i przystępny, ale zarazem niebanalny i nieprosty. Przeskakując pomiędzy myślami, powinien pozostać subtelnym i finezyjnym, co znaczy, że mimo urwanej myśli, zdanie ma sprawiać wrażenie zakończonego. Esej powinien tryskać elokwencją, inteligencją, dużą wiedzą na temat literatury i sztuki, sublimowanymi środkami artystycznego wyrazu. Cechą główną jest częste użycie cytatów, aforyzmów i odniesień do różnych dzieł literackich oraz kulturalnych. Wymaga wplatania w kompozycję tekstu aluzji historycznych i filozoficznych. Jest okazją do popisania się wszechstronną wiedzą w celu udowodnienia, że autor ma prawo być autorytetem. Czasem esej zawiera również plastyczne wizje, które wymagają kunsztu literackiego. Wśród środków artystycznego wyrazu możemy wymienić metafory i alegorie, skróty myślowe, paradoksalne zestawienia, antytezy, porównania, parabole, liczne dygresje oraz czasem nawet cechy groteski. Bardzo częstą cechą spotykaną w esejach jest pojawianie się różnego rodzaju wtrętów, które przerywają tok myśli i kierują w zupełnie innym kierunku. Obrazują one to, co mówi autor, ponadto ubarwiają tekst, ale nie zawsze muszą wnosić do dzieła coś nowego.

• zawieranie cech traktatu filozoficznego, opowiadania, artykułu i pamiętnika

[edytuj] Podział esejów

Dzieląc esej na płaszczyźnie treści możemy wyróżnić:

• Esej publicystyczny
• Esej popularnonaukowy
• Esej literacki

Płaszczyzną podziału może być podział ze względu na kompozycję, która może być uporządkowana, bądź sprzeczna z przyjętymi normami literackimi. W tym wypadku rozróżniamy :

• Esej formalny
• Esej nieformalny (personalny)

Wyodrębnienia typologiczne można przeprowadzić również ze względu na użyteczność, czyli na możliwe wykorzystanie eseju przez czytelnika:

• Esej odnoszący się do faktów
• Esej interpretująco- wartościujący
• Esej literacki

Podział ze względu na sposób wpływania na świadomość odbiorcy, polega na segregacji esejów w taki sposób, w jaki jest traktowany adresat. Mowa jest tutaj o dystansie pomiędzy nim, a nadawcą. Wyróżniamy więc:

• Esej przytaczający zjawisko (opisujący)
• Esej analizujący zjawisko (komentujący)
• Esej przekonujący do poglądu (perswazyjny)

Ostatnią płaszczyzną podziału eseju jest podział ze względu na funkcje. Wiemy dobrze, że wyróżniamy następujące funkcje tekstów literackich: informatywna, ekspresywna, impresywna, poetycka i fatyczna. W związku z tym możemy wyróżnić:

• Esej informatywny
• Esej ekspresywny
• Esej impresywny

[edytuj] Esej w Polsce

Niektórzy uważają, że wiele cech tego gatunku zawierają dzieła Stanisława Herakliusza Lubomirskiego (Rozmowy Artaksesa i Ewandra), Piotra Skargi (Kazania sejmowe), bądź Stanisława Staszica. Spotyka się również opinie, że eseistyczny charakter ma twórczość pisarzy Młodej Polski - np. Stanisław Ignacy Witkiewicz (Szkice estetyczne). Jednak właściwy rozwój eseju to debiut Stempowskiego w dwudziestoleciu międzywojennym. Który napisał „Pana Jowialskiego i jego spadkobierców. Rzecz o perspektywach śmiechu szlacheckiego”. Potem, pojawia się S. Vincenz ze swoją prozą epicko-filozoficzną „Na wysokiej połoninie” . W okresie powojennym wielu wybitnych polskich pisarzy znajdowało się na emigracji. Wśród nich znajdowali się właśnie ojcowie Polskiego eseju- wspomniani wcześniej Stempowski i Vincenz, ale także Miłosz, Wat i Gombrowicz. Musieli oni zacząć tworzyć w inny sposób, tak żeby „się porozumieć, ze (zmienionym) czytelnikiem w kraju” . Tak rozpoczęła się doba intelektualnych studiów i szkiców, czyli esejów. Można więc powiedzieć, że „polska szkoła eseju” wytworzyła się na emigracji. Potem rzecz jasna gatunek nabrał tempa poprzez takie nazwiska jak; Herbert, Lem, Kołakowski, Jasienica. Każdy z nich dodawał coś swojego; Herbert zawierał swoje myśli dotyczące sztuki i artyzmu, Lem i Kołakowski wzbogacili o filozofię o charakterze futurologicznym, Jasienica- o rozważania historyczne, a Kott o krytykę literatury i teatru. W obecnych latach najpopularniejszymi eseistami są takie postacie jak; Andrzej Stasiuk, Zygmunt Kałużyński, Jan Józef Szczepański, czy Jarosław Klejnocki.