II Rzeczpospolita

Rzeczpospolita Polska (II Rzeczpospolita)
← ← ← ← 1918-1945 → →
Flaga Polski Godło Polski
Hymn: Mazurek Dąbrowskiego
Konstytucja	mała (1919-1921) marcowa (1921-1935) kwietniowa (1935-1945)
Język urzędowy	polski, niemiecki[1]
Język używany	polski, niemiecki, jidysz, litewski, rosyjski, białoruski, ukraiński
Stolica	Warszawa
Ustrój polityczny	demokratyczny (1919-1926) autorytarny (1926-1945)
Typ państwa	republika parlamentarna (1919-1926) republika prezydencka (1926-1935) republika autorytarno-prezydencka (1935-1939) republika prezydencka w stanie wojny (1939-1945)
Ostatnia głowa państwa	prezydent (ostatni) Władysław Raczkiewicz
Ostatni szef rządu	Prezes Rady Ministrów (ostatni) Tomasz Arciszewski
Powierzchnia  • całkowita	b/d. na świecie 389 720¹ km²
Liczba ludności (1938)  • całkowita   • gęstość zaludnienia  • narodowości	34 849 000 (szacunek 1939r., wg spisu 1931r. 31 918 000) 89,7 osób/km² Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Białorusini, Niemcy
Jednostka monetarna	marka polska (1918-1924)- na terenie całego kraju od kwietnia 1920 złoty polski (1924-1939)
Odzyskanie Niepodległości • ogłoszenie • uznanie	od Niemiec i Austro-Węgier 7 października 1918 11 listopada 1918
wycofanie uznania międzynarodowego dla władz RP (utrata podmiotowości prawnej)	Wielka Brytania, USA, ZSRR, po nich pozostałe państwa konstytuującej się ONZ 6 lipca 1945
Religia dominująca	rzymskokatolicka,grekokatolicka, prawosławie , judaizm
Strefa czasowa	UTC +1 - zima UTC +2 - lato
Terytoria zależne	Wolne Miasto Gdańsk
Terytoria autonomiczne	województwo śląskie
¹ język urzędowy w województwie śląskim

II Rzeczpospolita – Państwo polskie odrodzone w 1918 po 123 latach zaborów. Nazwa podkreśla ciągłość z I Rzecząpospolitą (1454-1795), zlikwidowaną traktatami rozbiorowymi zawartymi pomiędzy Austrią, Prusami i Rosją w drugiej połowie XVIII wieku (1773-1795). System władzy w II Rzeczypospolitej Polskiej (1918-1939) określony został do 1926 jako republika demokratyczna z wielopartyjnym systemem parlamentarno-gabinetowym. Po zamachu stanu (przewrót majowy 1926) ustrój państwa uległ modyfikacji w trybie zmiany konstytucji (nowela sierpniowa) i faktycznego sposobu wykonywania władzy, w konsekwencji został przekształcony w system prezydencko-autorytarny (od obozu politycznego sprawującego władzę zwany sanacją). Urzędowym językiem II Rzeczypospolitej był polski, a walutą początkowo marka polska a od 1924 - złoty polski.

Za formalny początek II Rzeczypospolitej przyjmuje się 11 listopada 1918, kiedy to Józef Piłsudski objął władzę wojskową z rąk Rady Regencyjnej w Warszawie. Trzy dni później (14 listopada 1918) przejął również władzę cywilną a zarówno Rada Regencyjna, jak i Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej rozwiązały się przekazując władzę Piłsudskiemu jako Tymczasowemu Naczelnikowi Państwa.

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów (we wrześniu 1939) legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju - Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Wycofanie uznania dyplomatycznego dla Rządu RP na uchodźstwie przez Wielką Brytanię i USA 6 lipca 1945 i w konsekwencji pozostałe kraje świata uważać należy za faktyczny koniec prawnomiędzynarodowy II Rzeczypospolitej. Ostatecznym akordem jej istnienia było przekazanie w 1990 insygniów prezydenckich drugiemu prezydentowi III Rzeczpospolitej - i pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach - Lechowi Wałęsie przez Ryszarda Kaczorowskiego - ostatniego prezydenta II Rzeczypospolitej na uchodźstwie.

Granice II Rzeczypospolitej zostały ustalone traktatowo poprzez : Traktat wersalski, Traktat ryski, Traktat w Saint Germain, Traktat w Trianon i rozstrzygnięcia międzysojuszniczej Rady Ambasadorów ( w odniesieniu do granicy Polski z Czechosłowacją na Śląsku Cieszyńskim i granicy z Litwą). W 1921 w następstwie traktatu wersalskiego , wyników plebiscytu i trzech powstań śląskich do Polski przyłączono wschodnią część Górnego Śląska. Śląsk Opolski pozostał częścią niemieckiej Republiki Weimarskiej. W 1920 w przygotowaniach plebiscytu Sejm RP ustanowił autonomiczne województwo śląskie (Sejm Śląski).

Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17.09.1939 r., okupacji wojskowej wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 przez III Rzeszę i ZSRR w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni niemiecko-sowieckiej linii granicznej na okupowanych wojskowo przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terenach Polski mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów.

Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie, śląskie, poznańskie (Kraj Warty), łódzkie z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec ( określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy - Generalne Gubernatorstwo.

Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRR.^[2] Formalną podstawą były pseudoplebiscyty , a następnie aneksja w trybie uchwały Rady Najwyższej ZSRR.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wybory do Zgromadzeń Ludowych Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi 1939.

Były to akty prawne równoległe do dwóch dekretów Adolfa Hitlera - (z 8 i 12 października 1939 r.), którymi jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy, tworząc jednocześnie z centralnych ziem II Rzeczypospolitej Generalne Gubernatorstwo.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Tereny Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Generalne Gubernatorstwo.

Wszystkie powyższe akty prawne, rozporządzające jednostronnie suwerennym i określonym traktatami międzynarodowymi terytorium II Rzeczypospolitej były sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję Konwencją haską IV (1907). Były one w konsekwencji nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Wywodziły się z doktryny przyjętej traktatem o granicach i przyjaźni z 28.09.1939 r. wyłącznie przez III Rzeszę i ZSRR o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego z dniem 28 września 1939, po kapitulacji Warszawy jako stolicy Polski.

W wyniku postanowień konferencji w Teheranie, konferencji jałtańskiej i konferencji poczdamskiej po zakończeniu II wojny światowej, Rzeczpospolita Polska (od 1952 pod nazwą Polska Rzeczpospolita Ludowa), objęła centralną i zachodnią część terytorium II Rzeczypospolitej, a także przyznane przez mocarstwa Ziemie Odzyskane i stała się prawnomiędzynarodowym sukcesorem II Rzeczypospolitej.

[edytuj] Kalendarium wydarzeń politycznych w okresie II Rzeczypospolitej

Obwieszczenie o utworzeniu Urzędu Skarbu Narodowego, Kalisz 1918

• 11 listopada 1918 – objęcie władzy wojskowej w Warszawie przez Józefa Piłsudskiego
• 1918-1921 – sześć wojen i konfliktów granicznych:
  • 27 grudnia 1918 – powstanie wielkopolskie
  • 17 sierpnia 1919 – wybuch I powstania śląskiego (następne: 19/20 sierpnia 1920 i 3 maja 1921)
  • wojna polsko-bolszewicka
  • wojna polsko-ukraińska
  • konflikt polsko-litewski
  • polsko-czechosłowackie konflikty graniczne

. Zobacz też artykuł: kształtowanie się granic II Rzeczypospolitej.

• 26 stycznia 1919 – wybory do Sejmu Ustawodawczego
• 20 lutego 1919 – Mała Konstytucja
• 28 czerwca 1919 – podpisanie Traktatu Wersalskiego z Niemcami (zob. też. Mały traktat wersalski)
• 13-19 sierpnia 1920 – bitwa warszawska
• 2 lutego 1921 – układ sojuszniczy z Francją
• 2 marca 1921 – układ z Rumunią
• 17 marca 1921 – konstytucja marcowa
• 18 marca 1921 – traktat ryski z Rosją radziecką
• 16 grudnia 1922 – zabójstwo prezydenta Narutowicza
• 15 marca 1923 – Rada Ambasadorów zatwierdziła przebieg wschodniej granicy II RP
• 28 kwietnia 1924 – powołanie Banku Polskiego, początek reformy walutowej Grabskiego
• 12-14 maja 1926 – zamach majowy (stanu) Piłsudskiego (początek sanacji)
• 4 grudnia 1926 – powstał Obóz Wielkiej Polski w poznańskim "Hotelu Bazar", inicjatorem był Roman Dmowski
• 16 listopada 1930 – tzw. "wybory brzeskie"
• 14 czerwca 1932 - kryzys gdański; ORP Wicher wymusił respektowanie prawa RP do obecności zbrojnej w porcie Wolnego Miasta Gdańska
• 25 lipca 1932 – pakt o nieagresji ze Związkiem Radzieckim
• 26 stycznia 1934 – deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami
• 14 kwietnia 1934 – powstał Obóz Narodowo-Radykalny, organizacja polityczna studentów i młodej inteligencji prawicowej
• 23 kwietnia 1935 – ustanowienie konstytucji kwietniowej
• 12 maja 1935 – śmierć Józefa Piłsudskiego
• 1936 – utworzenie Centralnego Okręgu Przemysłowego
• 2 lutego 1937 – utworzenie Obozu Zjednoczenia Narodowego
• 1 października 1938 - wkroczenie wojsk polskich na Zaolzie i przyłączenie go do Polski
• 2 stycznia 1939 – śmierć Romana Dmowskiego
• 31 marca 1939 – gwarancje Wielkiej Brytanii i Francji dla Polski (deklaracja udzielenia pomocy w razie zagrożenia militarnego)
• 23 sierpnia 1939 – pakt Związku Radzieckiego z hitlerowskimi Niemcami (tzw. Pakt Ribbentrop-Mołotow)
• 25 sierpnia 1939 – układ sojuszniczy między Polską i Wielką Brytanią
• 1 września 1939 - najazd III Rzeszy, początek kampanii wrześniowej, początek II wojny światowej
• 17 września 1939
  • (rano) - najazd ZSRR
  • (wieczorem) - ewakuacja rządu II Rzeczypospolitej przez Kuty do Rumunii
• 28 września 1939 - kapitulacja Warszawy
• 2 października 1939 - dekret o rozwiązaniu Sejmu i Senatu
• 5 października 1939 - kapitulacja ostatniego oddziału polskiego, Samodzielnej Grupy Operacyjnej Polesie (weszła w życie następnego dnia)

[edytuj] Władze

• Józef Piłsudski – 22 listopada 1918 - 9 grudnia 1922

Belweder w Warszawie, siedziba Naczelnika Państwa, a później Prezydenta RP

Po przewrocie majowym w 1926 faktycznie najwyższą władzę w państwie posiadał Józef Piłsudski, który piastował urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.

W latach 1918-1939 Prezydium Rady Ministrów mieściło się w obecnym Pałacu Prezydenckim

Pierwszym miejscem obrad na przemian z sejmem był budynek byłego Aleksandryjsko-Maryjskiego Instytutu Wychowania Panien

W 1928 roku oddano do użytku nową salę posiedzeń sejmu. Senat przejął na własność wcześniejszą siedzibę, którą przebudowano tak, by lepiej spełniała swą funkcję

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju - Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Kampania wrześniowa, Agresja ZSRR na Polskę 1939, Rząd RP na uchodźstwie, Polskie Państwo Podziemne.

[edytuj] Geografia

388 634 km² (1 stycznia 1938), a po zajęciu Zaolzia w październiku 1938 - 389 720 km².

Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny II RP.

Podział administracyjny II RP (1937)
Tablice rejestracyjne (1937)	Województwo	Siedziba	Powierzchnia w 1000 km² (1930)	Ludność w 1000 (1931)
20-24	białostockie	Białystok	26,0	1263,3
25-29	kieleckie	Kielce	22,2	2671,0
30-34	krakowskie	Kraków	17,6	2300,1
35-39	lubelskie	Lublin	26,6	2116,2
40-44	lwowskie	Lwów	28,4	3126,3
45-49	łódzkie	Łódź	20,4	2650,1
50-54	nowogródzkie	Nowogródek	23,0	1057,2
55-59	poleskie	Brześć nad Bugiem	36,7	1132,2
60-64	pomorskie	Toruń	25,7	1884,4
65-69	poznańskie	Poznań	28,1	2339,6
70-74	stanisławowskie	Stanisławów	16,9	1480,3
00-19	Miasto Warszawa	Warszawa	0,14	1179,5
85-89	warszawskie	Warszawa	31,7	2460,9
75-79 ?	śląskie	Katowice	5,1	1533,5
80-84	tarnopolskie	Tarnopol	16,5	1600,4
90-94	wileńskie	Wilno	29,0	1276,0
95-99	wołyńskie	Łuck	35,7	2085,6

Druga Rzeczpospolita, mapa fizyczna, 1938-1939

[edytuj] Sąsiedzi

• Niemcy - centralne i Prusy Wschodnie,
• Czechosłowacja od 1938 do Niemiec,
• Słowacja od 1939 zależna od Niemiec,
• ZSRR - republiki (graniczące) Ukraińska SRR i Białoruska SRR,
• Litwa,
• Łotwa,
• Rumunia,
• Węgry - od 1938 (Ruś Zakarpacka / Podkarpacka)

[edytuj] Terytoria zależne i autonomiczne

• autonomia Śląska - polska część Górnego Śląska,
• Autonomia Małopolski Wschodniej - status autonomiczny województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego ustanowiony ustawą Sejmu RP w 1922 , lecz nie wprowadzony w życie do 1939;
• Wolne Miasto Gdańsk - Gdańsk i okolice

[edytuj] Demografia

Mapa języków II RP, 1937

Regiony z przewagą różnych narodowości w Polsce

Dęblińscy Żydzi witają marszałka Józefa Piłsudskiego chlebem i solą, po oswobodzeniu miasta od bolszewików w 1920.

Polska w okresie międzywojennym była krajem wielonarodowościowym, w którym Polacy stanowili od 64% do 69% populacji. W pewnych rejonach Polacy stanowili mniejszość, na przykład na Kresach Wschodnich, gdzie przewagę mieli Ukraińcy (identyfikowani wówczas z Rusinami), Białorusini lub Litwini. Polacy przeważali jednak na Wileńszczyźnie i w ówczesnym województwie lwowskim. Na zachodzie przeważali w niektórych okolicach Niemcy. W wielu miejscowościach dominowała ludność żydowska.

[edytuj] Narodowości według spisu z 1931 r. (samookreślenie według używanego języka)

1. Polacy – 68,9%.
2. Ukraińcy – 10,1%.
3. Żydzi – 8,6%.
4. Rusini – 3,8%.
5. Białorusini – 3,1%.
6. Niemcy – 2,3%.
7. Poleszucy – 1,8%.
8. Rosjanie – 0,4%.
9. inni – 1%.

Dane z tego spisu zostały zniekształcone. Sztucznie podzielono Ukraińców na grupy mówiące po "rusku" i po ukraińsku, oraz zarejestrowano nieprawdopodobnie wysokie liczby Polaków wyznania greckokatolickiego, prawosławnego i mojżeszowego. Do tego mieszkańców Polesia (Poleszczuków) oddzielono od Białorusinów, z którymi łączył ich język i wyznanie. Najbardziej prawdopodobne wydaje się następne ustalenie:

1. Polacy – 65,5%.
2. Ukraińcy – 16%.
3. Żydzi – 9,4%.
4. Białorusini – 5,5%.
5. Niemcy – 2,6%.
6. inni – 1%.

Warszawa

Łódź

Lwów

Słupek graniczny z czasów II RP w Gorganach

W Polsce istniały wówczas: 2 miasta o ludności powyżej 500 tys., 12 miast o ludności 100÷500 tys., 11 miast o ludności 50÷100 tys., 46 miast o ludności 20÷50 tys. i 83 miasta o ludności 10÷20 tys.

	miasto	liczba mieszkańców (tys.)	województwo
1	Warszawa	1289	warszawskie
2	Łódź	672	łódzkie
3	Lwów	340	lwowskie
4	Poznań	272	poznańskie
5	Kraków	259	krakowskie
6	Wilno	215	wileńskie
7	Bydgoszcz	141	poznańskie
8	Częstochowa	138	kieleckie
9	Chorzów	137 *	śląskie
10	Katowice	133	śląskie
11	Sosnowiec	130	kieleckie
12	Lublin	122	lubelskie
13	Gdynia	120	pomorskie
14	Białystok	107	białostockie
15	Kalisz	91	łódzkie

• po przyłączeniu Hajduków Wielkich 1.05.1939r.

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• dwudziestolecie międzywojenne w Polsce
• położenie międzynarodowe II Rzeczypospolitej
• polscy generałowie
• Polska
• prasa II Rzeczypospolitej
• sądownictwo II Rzeczypospolitej
• ziemiaństwo