Lubelszczyzna

Skocz do: nawigacji, szukaj
Herb przedrozbiorowego województwa lubelskiego i zarazem ziemi lubelskiej (patrz: Herb)
Park zdrojowy w Nałęczowie
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Lubelszczyzna

Lubelszczyzna – kraina historyczna w północno-wschodniej Małopolsce, na prawym brzegu Wisły, jej obszar pokrywa się z przedrozbiorowym województwem lubelskim i ziemią stężycką[potrzebne źródło]. Stolicą jest miasto Lublin.

Spis treści

[edytuj] Geografia

Mapa Lubelszczyzny (z wybranymi miastami)
i jej najbliższego sąsiedztwa

Lubelszczyzna położona jest w północno-wschodniej Małopolsce, w środkowym i dolnym dorzeczu rzeki Wieprz. Region ze względu na swoją rozległość, można podzielić na kilka mniejszych ziem, które są częściowo od siebie zróżnicowane:

Większa część krainy położona jest w obecnym województwie lubelskim. Jej południowe krańce (do okolic rzeki San) leżą w woj. podkarpackim, zaś jej północne (do okolic Siedlec) i zachodnie krańce (do okolic ujścia rzeki Radomki do Wisły) - w woj. mazowieckim.

Granice Lubelszczyzny w całości pokrywają się z granicami przedrozbiorowego województwa lubelskiego oraz ziemi stężyckiej. Zachodnią granicę krainy stanowi Wisła. Lubelszczyzna graniczy:

[edytuj] Ukształtowanie powierzchni

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wyżyna Lubelska.
Wisła - zachodnia granica Lubelszczyzny

Lubelszczyzna w większości położona jest na Wyżynie Lubelskiej, jednak o południowe jej krańce zahacza Roztocze oraz Kotlina Sandomierska. Ziemia łukowska położona jest na Wysoczyźnie Siedleckiej oraz Równinie Łukowskiej. Wysokość terenu waha się średnio od 100 do 300 m n.p.m.

[edytuj] Geologia

Pod powierzchnią środkowej Lubelszczyzny znajdują się liczne margle, wapienie, opoki oraz piaskowce, pochodzące z mezozoiku. Na północy regionu występują trzeciorzędowe piaski, miejscami żwiry.

Obszar Lubelszczyzny należy do trzech jednostek tektonicznych: na północy znajduje się platforma prekambryjska, środkowy pas to platforma paleozoiczna natomiast na południu znajduje się Zapadlisko Przedkarpackie. Region obfituje w lessy, dzięki którym rozwija się rolnictwo.

[edytuj] Hydrografia

Region w całości położony jest w dorzeczu Wisły. Przez region przepływają ważniejsze rzeki: Wieprz, Bystrzyca, Chodelka, Sanna, Krzna, San (niewielki odcinek na południu), Wisła (stanowi zachodnią granicę krainy). W okolicy Lublina znajdują się obszary intensywnej eksploatacji wód podziemnych. Zasobność wód podziemnych na obszarze Lubelszczyzny jest duża (na zachodzie) oraz średnia (w całości regionu). Wschodni obszar regionu jest zagrożony deficytem wody dla rolnictwa oraz gospodarki komunalnej. W Nałęczowie znajduje się jedyne w regionie uzdrowisko z wodami mineralnymi.

[edytuj] Miasta

Lublin - stolica regionu
Lubartów - centrum
Frampol - rynek
Urzędów - dawniej był miastem i siedzibą powiatu

Tabela przedstawia 15 największych pod względem ludności miast, znajdujących się na historycznej Lubelszczyźnie:

Lp. Miasto Liczba
mieszkańców[2]		 Ziemia
1 Lublin 351 806 lubelska
2 Siedlce 76 939 łukowska
3 Puławy 49 386 lubelska
4 Świdnik 40 092 lubelska
5 Kraśnik 35 731 lubelska
6 Łuków 30 497 łukowska
7 Biłgoraj 27 267 lubelska
8 Lubartów 22 803 lubelska
9 Łęczna 21 281 lubelska
10 Dęblin 17 774 stężycka
11 Radzyń Podlaski 16 058 łukowska
12 Janów Lubelski 11 958 lubelska
13 Parczew 10 185 lubelska
14 Poniatowa 9 722 lubelska
15 Ryki 9 716 stężycka

Z mniejszych, ale jednak ważnych dla Lubelszczyzny miast (z powodów m.in turystycznych i historyczno-kulturowych) należy wymienić szczególnie Nałęczów i Kazimierz Dolny (patrz: Walory kulturowe), a także Kock, Annopol, Piaski, Ostrów Lubelski i Frampol.

[edytuj] Miejscowości pozbawione praw miejskich

Ponadto region posiada szereg miejscowości, które w toku historycznych wydarzeń pozbawione zostały praw miejskich, a które są ważne z punktu widzenia historii i kultury regionu. Są to m.in.:

[edytuj] Atrybuty

Lubelszczyzna, jak sama nazwa wskazuje, pochodzi od nazwy jej stolicy – Lublina. Często stosowana jest jako synonim województwa lubelskiego, aczkolwiek nie zupełnie poprawnie. Nazwa Lublin znana jest już od najstarszych zapisków z 1228 (Lublin). Pochodzi ona od nazwy osobowej Lubla utworzonej od imienia Lubomir, poprzez dodanie dawniej pieszczotliwego przyrostka -la. Jedna z legend głosi, że nazwa pochodzi od nazwy ryby lin, którą można spotkać w zalewie Zemborzyckim.[3]

Herbem ziemi lubelskiej i przedrozbiorowego województwa lubelskiego jest biały jeleń na czerwonym tle ze złotymi rogami, kopytami i koroną zawieszoną na szyi. Herb ten pojawił się około połowy XIV wieku, zaś Jan Długosz w swych Rocznikach wśród chorągwi rycerstwa spod Grunwaldu w roku 1410 wymienia również chorągiew ziemi lubelskiej. Po utworzeniu województwa lubelskiego w 1474 roku herb ten staje się herbem wojewódzkim.[4]

[edytuj] Historia

Zobacz więcej w osobnych artykułach: województwo lubelskie (I Rzeczpospolita), województwo lubelskie (II Rzeczpospolita).
Akt Unii Lubelskiej

Historia Lubelszczyzny jako oddzielnego regionu zaczyna się dość późno, bo dopiero w II połowie XV wieku. W 1474 roku, król Kazimierz Jagiellończyk wydzielił z województwa sandomierskiego nowe – województwo lubelskie. Województwo lubelskie posiadało dwóch senatorów: wojewodę i kasztelana lubelskiego. Sejmiki odbywały się w Lublinie. Województwo podzielone było na trzy powiaty: lubelski, urzędowski oraz łukowski.

W wiekach XV-XVI kraina przeżywała rozkwit, dzięki szlakowi handlowemu znad Morza Czarnego na zachód Europy, czego efektem jest lubelskie Stare Miasto czy Kazimierz Dolny. W 1569 w Lublinie zawarto unię lubelską, oraz książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi. Protestantyzm na Lubelszczyźnie pojawił się dopiero w drugiej połowie XVI w., jednak ten region Polski szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków kalwinizmu i arianizmu aż do połowy XVII w., kiedy zwyciężyła kontrreformacja. Działała tu jedna z ważniejszych gmin braci polskich, której przedstawicielem był Jan Niemojewski, a ministrem zboru Marcin Czechowic.

W połowie XVII wieku region uległ zniszczeniu w wyniku wojen (najazdy kozackie, potop szwedzki) oraz epidemii. Wiele miast zostało wyludnionych, na miejsce ludności polskiej, właściciele miast sprowadzali Żydów.

Na skutek wojen i powstań kozackich region podupadł, a zabudowa miast była uboga. Po III rozbiorze w 1795 Lubelszczyzna znalazła się pod panowaniem Austrii. W 1809 region został włączony do Księstwa Warszawskiego. W 1815 znalazło się w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim, w 1837 Lublin został stolicą guberni.

W 1877 zbudowano pierwsze połączenie kolejowe. Podczas I wojny światowej rosyjski odwrót i zajęcie regionu przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w lecie 1915 ostatecznie zakończyło rosyjskie rządy na Lubelszczyźnie.

[edytuj] Kultura

Stub sekcji Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Gospodarka

Dziedziniec Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Zalew Zemborzycki – miejsce sportu i rekreacji

W regionie przeważa uprawa pszenicy oraz buraków cukrowych, szczególnie na glebie obfitującej w less. W okolicy Lublina oraz Puław ludność wiejska zajmuje się ogrodnictwem i sadownictwem. Na północy Lubelszczyzny uprawiane jest żyto oraz ziemniaki. Na wschodzie krainy znajdują się uprawy lnu i konopi, chmielu oraz tytoniu. W regionie hoduje się dużo bydła oraz świń. Warunki dla rolnictwa na Lubelszczyźnie są korzystne oraz bardzo korzystne w okolicy Lublina.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Zagłębie lubelskie.

Na Lubelszczyźnie dominuje przemysł metalowy i maszynowy oraz włókienniczy i skórzany. W Puławach silnie rozwinięty jest przemysł chemiczny. W kilku ośrodkach miejskich pozycje pierwszorzędną zajmuje produkcja żywności m.in. w Milejowie, Lublinie oraz Łukowie. W Lublinie istnieje ponadto przemysł samochodowy. W energię elektryczną zaopatrują mieszkańców Lubelszczyzny dwie elektrownie cieplne o mocy poniżej 500 MW w Puławach i stolicy regionu – Lublinie. Na terenie krainy znajduje się jedno z największych polskich złóż węgla kamiennego – Zagłębie lubelskie. Działa tu spółka Lubelski Węgiel "Bogdanka" SA posiadająca jedną kopalnię. Powstała w styczniu 1975 roku jako Przedsiębiorstwo Państwowe pod nazwą Kopalnie Lubelskiego Zagłębia Węglowego.

Centrum usługowym regionu jest jego stolica Lublin. Powyżej 60% ludności miasta zatrudniona jest w usługach. W Lublinie na wysokim poziomie rozwinięte jest szkolnictwo wyższe. Znajduje się tutaj Katolicki Uniwersytet Lubelski oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. W mieście rozwinięte są usługi finansowe oraz kulturalne. W mniejszych miastach w usługach zatrudniona jest około połowa mieszkańców.

[edytuj] Turystyka

Wąwóz lessowy w okolicy Kazimierza Dolnego
Świątynia Sybilli w zespole pałacowo-parkowym w Puławach
Pałac w Kozłówce
Kamienice pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem w Kazimierzu Dolnym
Zachód Słońca nad Starym Miastem w Lublinie

Stopień urozmaicenia krajobrazu na większej części Lubelszczyzny jest średni. Swój początek ma tutaj Szlak Roztoczański, przy którym znajdują się wąwozy lessowe. Wąwozy lessowe znajdują się także w okolicy Kazimierza Dolnego.

[edytuj] Lasy

Na terytorium całej Lubelszczyzny dominującym gatunkiem drzew jest sosna. Na wyżynie można spotkać liczne dęby oraz drzewa liściaste twarde. Przez południe regionu przebiega Puszcza Solska, na której rosną nieliczne w regionie jodły. Lesistość na Lubelszczyźnie waha się od 10% na północy do 30% na południu regionu.

[edytuj] Obszary chronione

Lubelszczyzna jest terenem, na którym znajdują się liczne parki krajobrazowe: Kozłowiecki, Kazimierski, Wrzelowiecki, "Lasy Janowskie", Krzczonowski, Nadwieprzański, oraz część "Pojezierza Łęczyńskiego", w których znajdują się rezerwaty florystyczne i leśne. Szczególnie w południowej oraz środkowej części krainy znajduje się wiele obszarów chronionego krajobrazu oraz otulin parków krajobrazowych. Z kolei brakuje na Lubelszczyźnie parków narodowych.

Lubelszczyzna jest bardzo urozmaiconym kulturowo regionem. Szczególnie środkowa część krainy, na której znajdują się miejscowości szczególnie atrakcyjne turystycznie:

[edytuj] Przypisy

  1. ↑ Ziemię łukowską wraz z kilkoma okolicznymi miastami (np. Parczewem) powszechnie uznaje się za Podlasie Południowe, co czasem rodzi spory o przynależność historyczno-kulturową tych ziem. Genezy tego należy szukać w XIX wieku, kiedy to w 1816 roku utworzono na tych obszarach (na bazie departamentu siedleckiego z czasów Księstwa Warszawskiego) województwo podlaskie ze stolicą w Siedlcach, wychodząc tym samym daleko na południe poza tradycyjne Podlasie. Przemianowana w 1837 roku na gubernię, jednostka ta istniała do roku 1844.
  2. ↑ Wg GUS z 31 grudnia 2007 r.
  3. ↑ Legendy lubelskie: http://www.um.lublin.pl/um/index.php?t=200&id=41882
  4. ↑ Więcej na temat herbu: http://www.lubelskie.pl/um/herb.php

[edytuj] Źródła

[edytuj] Zobacz też

Źródło: „http://pl.wikipedia.org/wiki/Lubelszczyzna”