Stanisław Kostka Potocki
| Stanisław Kostka Potocki | |
 Anton Graff, Portret Stanisława Kostki Potockiego (1785) Muzeum Pałac w Wilanowie |
|
 Pilawa |
|
| Data urodzenia | listopad 1755 |
| Miejsce urodzenia | Lublin |
| Data śmierci | 14 września 1821 |
| Miejsce śmierci | Wilanów |
| Rodzina | Potoccy |
| Rodzice | Eustachy Potocki Anna Kątska |
| Małżeństwo | Aleksandra Lubomirska |
| Dzieci | Aleksander Stanisław Potocki |
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
Stanisław Kostka Potocki herbu Pilawa (ur. w listopadzie 1755 r. w Lublinie - zm. 14 września 1821 w Wilanowie) – polski polityk, generał, poseł, członek Stronnictwa Patriotycznego na Sejmie Czteroletnim, działacz oświatowy, wolnomularz, prezes Rady Stanu i Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego, prezes Senatu Królestwa Polskiego w latach 1818-1821, głośny mówca i krytyk.
Pochodził z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Pilawa. Był synem Eustachego i Marianny Kątskiej, bratem Ignacego Potockiego.
Ukończył Collegium Nobilium. Podstoli wielki koronny w latach 1781-1784. W 1781 odznaczony Orderem Orła Białego. Od 1782 był posłem na sejmy z województwa lubelskiego, odznaczającym się jako krasomówca. Należał do Rady Nieustającej, był jednym z pierwszych i najgorliwszych wolnomularzy polskich. W roku 1784 wygłosił w loży pierwsze swoje pozasejmowe przemówienie, będące zarazem pierwszym jego występem literackim. 3 czerwca 1784 otrzymał w Galicji austriacki tytuł hrabiowski. W 1791 był jednym z założycieli Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej. W 1792 brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej - był generał artylerii koronnej i komendantem korpusu kadetów. Na polu jednak wojskowym mniej szczęśliwy (klęska pod Mirem). Wobec nieudolnego dowodzenia (na artylerii w ogóle się nie znał), faktyczne dowództwo z jego rąk przejął major Jan Kanty Gembarzewski. W 1794 więziony przez władze austriackie; od r. 1796 osiadł w Wilanowie, który kupił w 1799 r. od swej teściowej Izabeli Lubomirskiej; od r. 1800 jeden z najczynniejszych członków warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym przewodniczył Wydziałowi Nauk; stał się wtedy powagą rozstrzygającą w sprawach literackich, ale sam pisał stylem zawiłym i nie bez błędów.
Stanisław Kostka Potocki był jedną z kluczowych osobowości w rządzie Księstwa Warszawskiego - członkiem Komisji Rządzącej, prezesem Rady Stanu, Rady Ministrów, dyrektorem Izby Edukacyjnej.
Od 1812 wielki mistrz Wielkiego Wschodu Narodowego Polski. W Królestwie Polskim był w latach 1815-1820 ministrem wyznań i oświecenia. Na tym stanowisku dążył do rozwoju szkolnictwa elementarnego. Przyczynił się także do utworzenia Uniwersytetu Warszawskiego.
Jego żoną była Aleksandra, córka Izabeli Lubomirskiej z Czartoryskich. Jego jedynym synem był Aleksander Stanisław Potocki.
Miłośnik, znawca i mecenas sztuk pięknych, kolekcjoner. Propagator klasycyzmu. Architekt amator – wraz z Christianem Piotrem Aignerem zaprojektował fasadę kościoła św. Anny w Warszawie, wnętrza pałacu Potockich w Natolinie i pałac w Olesinie; ponadto park angielski w Wilanowie. Pionier historii sztuki i archeologii w Polsce. Autor dzieła w trzech tomach O sztuce u dawnych czyli Winkelman polski (1815) wzorowanego na dziele J.J.Winckelmanna. Prowadził wykopaliska archeologiczne we Włoszech, m.in w Noli i zlecił rekonstrukcję rysunkową Villi Laurentiny według opisu Pliniusza Młodszego. Swoją kolekcję dzieł sztuki zgromadzoną w pałacu w Wilanowie udostępnił w 1805 r. publiczności, tworząc jedno z pierwszych muzeów w Polsce.
Pisał felietony zatytułowane Świstek krytyczny do miesięcznika Towarzystwa Przyjaciół Nauk Pamiętnik Warszawski. Oprócz oddzielnie lub w czasopismach drukowanych mów politycznych, szkolnych, wolnomularskich i innych, pochwał i rozpraw w Towarzystwa Przyjaciół Nauk, artykułów krytycznych, wydał: „O sztuce u dawnych czyli Winkelman polski” (1815, 3 t.), „O wymowie i stylu” 1815, 4 t., główne jego dzieło, mało samodzielne i jednostronne, ale zawierające wiele trafnych zdań i poglądów), „Pochwały, mowy i rozprawy” (1816, 2 t.), „Podróż do Ciemnogrodu” (1820, 4 cz.) przeciw obskurantyzmowi (za dzieło to na żądanie duchowieństwa usunięty ze stanowiska ministra wyznań rel. i ośw. publ.).
Tłumacz Podróży sentymentalnej Laurence'a Sterne'a.
Kawaler Orderu Orła Białego, Legii Honorowej, Orderu św. Stanisława, Orderu św. Ludwika
[edytuj] Galeria
 Mauzoleum Stanisława Kostki i Aleksandry Potockich w Wilanowie |
 Mauzoleum w Wilanowie |
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
| Poprzednik pełniący obowiązki Prezesa Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego Ks. Józef Antoni Poniatowski |
 |
Prezes Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego 1808-1813 |
|
Następca - |
| Poprzednik Fryderyk August III Sprawiedliwy Wettyn |
|
Prezes Rady Stanu Księstwa Warszawskiego 1809-1813 |
|
Następca - |
Stanisław Małachowski • Piotr Bieliński • Ksawery Działyński • Ludwik Szymon Gutakowski • Jan Paweł Łuszczewski • Hugo Maret • Stanisław Kostka Potocki • Walenty Sobolewski • Józef Wybicki
Stanisław Kostka Potocki • Tadeusz Dembowski • Feliks Łubieński • Jan Paweł Łuszczewski • Józef Poniatowski • Aleksander Potocki
Michał Kochanowski • Tadeusz Matuszewicz • Tadeusz Mostowski • Ignacy Sobolewski • Jan Węgleński •
Ludwik Szymon Gutakowski • Stanisław Małachowski • Stanisław Kostka Potocki • Stanisław Breza • Tadeusz Dembowski • Stanisław Grabowski • Kajetan Hebdowski • Michał Kochanowski • Józef Łuba • Feliks Łubieński • Jan Paweł Łuszczewski • Tadeusz Matuszewicz • Tadeusz Mostowski • Józef Poniatowski • Aleksander Potocki • Ignacy Sobolewski • Jan Węgleński • Józef Wielhorski •
